شهر تونس ( احتمالا منظور شهر ناحيهء تونس است ) قرطاجنّه است كه در ساحل دريا واقع شده و بارويى كه 21 هزار ذراع است دور آن كشيده شده است . « 1 » يعقوبى ، معاصر با ابن خرداذبه ، از قرطاجنّه نام نمىبرد ؛ ولى وصفى كه دربارهء تونس آورده ، درست بر شهر قديمى قرطاجنّه تطبيق مىكند . وى مىنويسد : تونس بر ساحل درياست و در آن كارخانه‌اى است . شهر باره‌اى از خشت و گل دارد ؛ ولى ديوارش از طرف دريا با سنگ بنا شده است . زيادة الله بن اغلب با مردم آنجا كه قيام كرده بودند جنگيد و چون بر ايشان پيروز شد ، ديوار شهر را ويران كرد و بسيارى از مردم را كشت . « 2 » در 296 ق / 908 - 909 م ابو عبد الله شيعى به باغايه لشكر برد و پس از تصرف آن ، به شهر قرطاجنّه حمله آورد ؛ آن شهر را به جنگ گرفت و عاملش را كشت و سپاه خود را در سراسر افريقيه به حركت آورد . « 3 » به نظر مىرسد با توسعه شهر تونس در نيمهء اول قرن چهارم هجرى ، شهر قديمى و ويران قرطاجنّه ديگر سكنه‌اى نداشته است ؛ چون اصطخرى سخنى دربارهء آن شهر ندارد . ابن حوقل كه با اصطخرى معاصر بوده و به شمال افريقا سفر كرده ، از توسعهء تونس و اينكه اين شهر نزديك شهر قديم قرطاجنّه بوده سخن گفته است . « 4 » بكرى در قرن پنجم هجرى دربارهء اوصاف قديم اين شهر مىنويسد : قرطاجنّه در ساحل درياست و امواج دريا به ديوار باروى آن برخورد مىكند . ديوار شهر 24 هزار ذراع است . شگفت‌ترين بنايى كه در قرطاجّنّه بوده ، دار الملعب ( خانه بازى يا گردشگاه ) نام داشت كه آن را طياطر مىناميدند ؛ بنايى بود متشكّل از مجموعه‌اى از قوسها كه بر فراز ستونهايى قرار داشت ؛ بر روى ديوارهاى اين بنا ، تصاوير همهء حيوانات و صورت بادها نقش شده بود . صورت باد صبا ، خندان و زيبا و صورت باد دبور ، ترش‌رو و درهم بود . مردم افريقيه به سبب بزرگى و عظمت سنگهاى مرمر در قرطاجنّه ، قادر به بردن آنها نيستند . در اين دار الملعب كاخى است بلند و چند طبقه كه بر دريا سايه انداخته و در

--> ( 1 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 66 . ( 2 ) . البلدان ؛ ص 127 - 128 . ( 3 ) . البيان المغرب ؛ ج 1 ، ص 169 و تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 48 . ( 4 ) . صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 75 .